رسول خدا ( ص ) است ، كه به امر خدا مامور شد در برابر مسلمين ايراد كند ، و ابتدايش جمله * ( « قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ . . . » ) * است . آن گاه براى توجيه اينكه چرا فرمود * ( « لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّه . . . » ) * و نفرمود « و لقد نصركم اللَّه . . . » زحمت فراوانى به خود داده است . و ليكن از جهت لفظ آيات دليلى بر اين گفتار نيست ، بلكه دليل بر خلاف آن هست ، براى اينكه داستان حنين و متعلقات آن از قبيل منتهايى كه خداوند بر مسلمين نهاد و آنها را يارى نمود و سكينت در دلهايشان ايجاد كرد و ملائكه را نازل كرد و كفار را عذاب داد و از هر كه خواست درگذشت ، - خود از نظر هدف يك امر مستقلى است و براى خود اهميت زيادى را حائز است ، و بلكه از نظر نتيجه ، از آيه * ( « قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ » ) * مهمتر است ، و حد اقل مثل آنست و دست كمى از آن ندارد . و بنا بر اين ، معنا ندارد كه بگوئيم اين داستان از نظر معنا تتمه آن آيه است . پس ، اگر نقل اين يادآورى مانند آيه * ( « قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ » ) * از چيزهايى بود كه به رخ مردم كشيدنش واجب بود ، جا داشت در اولش بفرمايد : « و قل لهم لقد نصركم اللَّه فى مواطن كثيرة . . . » ، چون قرآن كريم در نظاير اين معنا ، كلمه « قل » را تكرار كرده ، از آن جمله فرموده : « قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِله واحِدٌ . . . قُلْ أإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ » « 1 » و همچنين در مواردى ديگر . علاوه ، اگر فرضا بنا باشد اين آيات سه گانه مقول قول بوده باشند ، با در نظر گرفتن التفات و ساير نكاتى كه در آنها به كار رفته نمىتوانند مقول همان « قل » در آيه : * ( « قُلْ إِنْ كانَ . . . » ) * ، بوده باشد . پس ، بايد گفت آيه مورد بحث متمم آن آيه نيست . در اين آيات سؤالى پيش مىآيد ، و آن اين است كه با اينكه در ميان مسلمين منافقين و ضعفاى در ايمان و دارندگان ايمان صادق به اختلاف مراتب وجود داشتند ، با اين حال چرا در آيات مورد بحث خطاب را به عموم كرده ؟ جواب آن اين است كه : درست است كه همه در يك درجه از ايمان نبودند ، و ليكن همين قدر كه مؤمنين صادق الايمان نيز در ميان آنان بودند كافى است كه خطاب به عموم شود ، چون همين مسلمين بودند كه با همين اختلاف در مراتب ايمانشان ، در جنگهاى بدر ، احد ، خندق ، خيبر ، حنين و غير آن شركت كردند . و * ( « يَوْمَ حُنَيْنٍ » ) * يعنى روزى كه واقعه حنين در آن روز اتفاق افتاد و در آن بيابان ميان

--> ( 1 ) بگو من بشرى مانند شمايم جز آنكه مرا وحى مىرسد ، كه خداى شما خدايى است يكتا . . . بگو آيا راستى به آن خدايى كه زمين را در دو روز آفريده كافر مىشويد . سوره سجده آيات 6 - 9